Uit: De Groene Amsterdammer van 24 april 1996
Weg met die rotflats, koopwoningen moeten er komen. En de bewoners? Die willen bij al dat opwaarderingsgeweld nog wel eens buiten de boot vallen. Meer dan ooit lijkt ‘Paramaribo aan de Amstel’ in de greep van etnische tegenstellingen. Een bericht uit de Bijlmer.
‘ZE WILLEN ONS zwarten weghebben. Den ka man disi!’ De buik van de hindoestaanse snorder schokt bij het uitspreken van iedere verwensing, terwijl zijn Mercedes onder al even luid protest over de modderpaden van het maaiveld hobbelt. Voor ons doemt een landschap op waar alleen Conan de Barbaar zich thuis zou voelen. De EG-buurt van de Bijlmermeer, ooit het vibrerende hart van Paramaribo aan de Amstel, wordt beetje bij beetje gesloopt en afgegraven. Over een paar jaar moet hier een totaal nieuwe wijk liggen, die in geen enkel opzicht meer mag herinneren aan de dagen van de Gliphoeve en Ganzenhoef. Na de flat Geinwijk komt binnenkort Gerenstein aan de beurt. Daarna volgen Florijn, Frissenstein en Fleerde. Waar het zal stoppen, weet niemand.
Volgens de plannen van woningcorporatie Nieuw Amsterdam (de grootste verhuurder in deze contreien), de stadsdeelraad Zuidoost en de gemeente Amsterdam wordt maximaal 25 procent van de galerijflats van Nieuw Amsterdam gesloopt; in totaal drieduizend flatwoningen, op een totaal van bijna dertienduizend. Nog eens twaalf procent – ongeveer 1500 woningen – moet worden verkocht. ‘Geherpositioneerd’, heet dat in het vernieuwingsjargon.
In 1990 besloten de drie besturen tot de ‘vernieuwing van de Bijlmermeer’. In januari 1991 resulteerde dat in de oprichting van de Stuurgroep Vernieuwing Bijlmermeer, die in haar eindrapportage Werk met werk maken een keihard oordeel velde over de toekomstperspectieven van de Bijlmer en haar bewoners. Het grote bevolkingsverloop, de extreem hoge werkloosheid, de hoge leegstandpercentages, de grote huurachterstanden en de gigantische structurele verliezen op de woningexploitatie waren aanleiding voor de bewering dat het nooit meer goed zou komen met de Bijlmermeer. Immers: de nieuwe bewoners – immigranten en werklozen – werden gezien als ongewenste achterblijvers in de samenleving, terwijl de beter gesitueerden al sinds jaar en dag bezig zijn aan een exodus naar de betere buurten. De droom van de erven Le Corbusier transformeerde in dit Götterdämmerungsscenario tot een nachtmerrie van gettovorming. De multiculturele bezweringsformules van de Bijlmer-believers werden in versneld tempo bijgezet in het museum van de goede doch onhaalbare bedoelingen. Kortom: the Bijlmer must go real Dutch.
Sloop en nieuwbouw fungeren in de ogen van de beleidsmakers als het meest probate antiserum tegen gettovorming, werkloosheid en criminaliteit. Woondifferentiatie is het sleutelwoord. De Bijlmerbewoner van morgen moet kunnen kiezen uit een bonte variëteit aan maisonnettes, penthouses en eengezinswoningen met tuin en toebehoren. Splinternieuwe koopwoningen met aantrekkelijke premieregelingen moeten gegoede middenklassers van buiten de Bijlmer aantrekken en de reeds aanwezige aan de Bijlmer binden. In het eerste nieuwbouwproject – aan de Gulden Kruis – lijkt de opzet zowaar te slagen: een deel van de koopwoningen daar is door Surinaamse Bijlmerbewoners bemachtigd. Hier is zoiets als een zwarte middenklasse zichtbaar geworden. Maar voor de meeste ex-bewoners van de sloopflats blijft een woning op het Gulden Kruis of een andere nieuwbouwlocatie een illusie. De inkomenseisen zijn veel te hoog voor hun bijstandsportemonnee.
Voor die – veruit de grootste – groep is de toekomst zeer ongewis. Een medewerker van Nieuw Amsterdam legt uit: ‘De mensen uit de gesloopte flats worden stadsvernieuwingsurgent en krijgen voorrang bij andere corporaties. Maar mensen met een bijstandsuitkering mogen we niet inplaatsen vanwege de huursubsidie.’
De cijfers over de reeds gesloopte flat Geinwijk wijzen daar ook op: van de 380 huurders die moesten vertrekken, zijn er 189 teruggekeerd. Hiervan zijn er zeventig definitief in andere flats geherhuisvest en negentig door andere corporaties in de Bijlmermeer. Voor slechts 29 wacht een woning op het Gulden Kruis.
Een en ander staat haaks op het uitgangspunt dat er niet alleen ruimtelijk-fysieke ingrepen zouden worden gedaan, maar dat er ook werk zou worden gemaakt van de ‘maatschappelijke upgrading’ van de kansarme Bijlmerbewoners. Beloofd zijn meer werkgelegenheid, betere opvang van nieuwkomers, podia voor cultuur en vooral een groots offensief ter verbetering van de dramatische onderwijssituatie. Onlangs berekende een adviesorgaan dat de gemiddelde leerling van een basisschool in de Bijlmermeer maar liefst drie jaar achterloopt op het landelijke gemiddelde. De cijfers van de schooluitval zijn al even schrikbarend. Tientallen aanbevelingen van de Surinaamse onderzoeker Chan Choenni om die uitval tegen te gaan, liggen nog altijd ergens in een lade van het stadsdeelkantoor te wachten op betere tijden. Tekenend is dat het budget voor sociale vernieuwing van de Bijlmermeer slechts twintig miljoen gulden bedraagt, terwijl er voor de ruimtelijke maatregelen maar liefst 900 miljoen wordt geclaimd.
EN HET ZIJN JUIST de sociale noden die de Bijlmer de das om doen. Een werkloosheid van veertig procent, oplopend tot 75 procent voor de gekleurde Bijlmerbewoners. Het door de gemeente zo fel bepleite ‘etnische ondernemersschap’ loopt stuk op juridische en bureaucratische belemmeringen. De garages van de Bijlmer bieden plaats aan tal van vaak provisorisch gestarte onderneminkjes, maar de zegeningen van deze garage-economie gaan door de beperktheid van de ruimtes en bureaucratische beslommeringen aan velen voorbij.
Onlangs kwam de Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling met een gedurfd advies voor de vernieuwing van de Bijlmermeer. ‘Geef de informele sector een plaats, en doe dat op creatieve, niet normatieve manieren’, aldus de Raad. Zo’n op de bewoners toegesneden aanpak zou in ieder geval heel wat beter kunnen uitpakken dan het tot nu toe gevoerde positieve-actiebeleid, dat verstrikt is geraakt in goede bedoelingen, en soms in ronduit obstructie. Een Surinaamse ambtenaar in de Bijlmer: ‘Ze doen er geen bal aan. De uitstroom van zwarte ambtenaren is zelfs groter dan de instroom. Nu gaan ze weer een wit bureau een onderzoek laten doen. Dat onderzoek is helemaal niet nodig. Ik zal je een mooi verhaal vertellen. Tijdens mijn inwerkperiode als beleidsmedewerker vroeg mijn begeleider me of ik wist wat een kopie is.’
Zulke klachten zijn er legio. Veel ambtenaren van Surinaamse komaf voelen zich gewoon niet serieus genomen. In het spoor daarvan dreigen de etnische verhoudingen in de Bijlmermeer te verharden. De lokale politiek biedt al maanden een weinig verheffende aanblik van kleine en grote confrontaties tussen zwart en wit. Eerst explodeerde de stadsdeelfractie van D66 langs etnische lijn, een paar maanden later knalde het binnen de plaatselijke PvdA, alwaar Surinaamse fractieleden zich onheus bejegend voelden door fractievoorzitter Wouter Gortzak, de gewezen hoofdredacteur van Het Parool. Uniek was het besluit van de Surinaamse stadsdeelpolitici om hun krachten buiten de partijen om te bundelen in een Zwart Beraad.
Zeer fel van leer trekt het kersvers opgerichte Allochtonen Breed Overleg (ABO) onder leiding van Gliphoeve-activist van het eerste uur Just Maatrijk en de islamitische politicus Roel Luqman. Het ABO doet luidruchtig van zich horen op stadsdeelvergaderingen, waar zwarte bestuurders als wethouder van Onderwijs Helen Burleson de huid krijgen volgescholden als waren zij een soort collaborateurs, terwijl witte bestuurders als CDA-wethouder Eric van der Burg worden uitgemaakt voor ‘Newt Gingrich-klonen’.
Ingewijden in de Bijlmer-politiek signaleren de opkomst van een Black-Powerachtige poltiek, waarin confrontatie met het witte establishment voorop staat. De onder druk van zijn eigen partij afgetreden D66-wethouder Emile Esajas, die inmiddels een eenmansfractie is begonnen, is een van de grote gangmakers van deze confrontatiepolitiek. ‘Ik praat niet meer over integratie, ik praat alleen nog maar over verdeling van macht’, zo liet deze gewezen coach van voetbalclub SV Bijlmer zijn achterban reeds weten. De lokale politiek van de Bijlmer wordt steeds minder blank, alleen moeten de lokale partijen zich nog aan die ontwikkeling aanpassen. Niet alleen de huizen worden gesloopt, ook gevestigde machtsposities in Zuidoost moeten eraan geloven.
De toch al verslechterde verhoudingen kwamen helemaal onder druk te staan toen er een controverse uitbrak over de besteding van twintig miljoen gulden aan subsidie voor sociale vernieuwing in de Bijlmermeer. In het kader van het Urban-hulpprogramma voor achterstandsgebieden stelde de Europese Commissie deze som tot het jaar 2000 beschikbaar voor projecten in de Bijlmer op het gebied van werk, scholing, cultuur, veiligheid en beheer. Groot was de woede toen bleek dat er in de commissies en stuurgroepen die met de verdeling van het Urban-geld gemoeid zijn, geen enkele gekleurde vertegenwoordiger te vinden was. Het Zwart Beraad van de deelraad eiste dat het Urban-programma totaal zou worden herschreven, nu met inbreng van de gekleurde Bijlmermeer. Inmiddels heeft wethouder J. van der Aa van de centrale gemeente beterschap beloofd. Op het laatste nippertje werd een politieke crisis van jewelste afgewenteld.
ONDERTUSSEN dreigt voor veel Bijlmerbewoners sociale vernieling. Voor de ruim tienduizend cliënten van de Sociale Dienst in Amsterdam Zuidoost is de bodem van de verzorgingsstaat in zicht. Zij worden het meest getroffen door de stijgende woonlasten en gemeentelijke belastingen. Volgens de cijfers van Nieuw Amsterdam neemt het aantal huisuitzettingen jaarlijks toe. Waren het er in 1991 nog 191, in 1994 ging het om 275 gezinnen en vorig jaar om 288.
Lachman Soedamah van het Advocatencollectief Bijlmermeer signaleert een dramatische verslechtering. Soedamah: ‘De laagste eigen bijdrage die wij vragen, is honderdtien gulden. Dat bedrag schrikt mensen met een lage bijstandsuitkering steeds meer af. Dit jaar hebben we nog geen enkel huurprobleem te behandelen gekregen, terwijl in 1994 en de jaren daarvoor een kwart van de zaken huurkwesties betrof. Als advocaat probeerde je de procedure te rekken in de hoop dat je cliënt in de tussentijd het benodigde geld bij elkaar had. Nu heeft de woningcorporatie een voorlopige voorziening, een soort kort geding, ontdekt. De cliënt verschijnt meteen voor de rechter. Na de dagvaarding kan je al binnen een maand worden ontruimd. Je kunt in beroep gaan, maar de deurwaarder kan toch gewoon doorgaan met ontruiming. Zo komt het grondwettelijke recht op rechtshulp in het geding.’ Volgens Soedamah is er sprake van een soort verkapte deportatie van de Bijlmerbevolking. ‘De kansarmen maken plaats voor de kansrijken. Kijk maar naar het Gulden Kruis. Men is bezig de bevolking van Zuidoost te verplaatsen.’
LIJNRECHT TEGEN de nieuwe bevolkingspolitiek van de Bijlmermeer in verloopt de instroom van steeds meer illegale nieuwkomers. Officieel is deze groep uitgesloten van lessen in Nederlands en Maatschappelijke Oriëntatie. Niettemin zitten deze cursussen van ’s ochtens vroeg tot ’s avonds laat vol met cursisten. ‘Holland doesn’t want to know me, but I want to know Holland’, zegt een uit Ghana afkomstige deelnemer.
Volgens de officiële cijfers is het aantal nieuwkomers in de Bijlmermeer gedaald van 1400 in 1994 tot 500 in 1995. Volgens een medewerkster van een instelling die nieuwkomers opvangt, is er in werkelijkheid alleen maar sprake van een stijgende lijn. ‘Men wil niet weten dat er illegalen zijn. Ook hun kinderen bestaan niet voor de politiek. Ze hebben geen geboorteuittreksel. Men sluit de ogen. Pas als er open tbc uitbreekt, gaat men rennen.’
Opvallend is dat het verzet tegen de sloopplannen, gekoppeld aan pleidooien voor meer werk en beter onderwijs, breed wordt ondersteund door de nog immer groeiende Ghanese gemeenschap in de Bijlmermeer. Tony Kofi, een Ghanese welzijnswerker: ‘Er zijn andere plekken in Amsterdam en Nederland die er veel slechter aan toe zijn dan de Bijlmermeer, maar die noemen ze geen getto. Ik krijg hier vrienden uit de Verenigde Staten en Engeland over de vloer. Die zien hier vrouwen ’s avonds alleen uitgaan en verbazen zich erover dat dat zomaar kan. De regering heeft deze wijk onveilig gemaakt. Ze hebben de mensen van de Zeedijk hiernaartoe gedreven. Wat is het echte motief achter de ruimtelijke vernieuwing? De huizen zitten toch niet vol met ratten? Laten we over de werkelijke problemen praten: onderdak voor drugsverslaafden, maatregelen tegen schooluitval.’
Met sloop en nieuwbouw voorkom je geen getto’s, zegt Kofi. Hij meent ook dat dat helemaal niet het echte motief is achter alle vernieuwingsdrang. De vernieuwing lijkt vooral in gang gezet om Nieuw Amsterdam financieel te laten overleven. De belangen van de bewoners komen pas ver daarna.
Dergelijke kritiek wordt gesteund door vroegere bewoners van het gesloopte Geinwijk en de huurders van het nog te slopen Gerenstein. Deze mensen zijn juridisch in het geweer gekomen tegen de sloop. In Gerenstein voeren 38 gezinnen, in meerderheid Surinaams, een fel gevecht tegen de lokale autoriteiten. De Geinwijkers hebben zelfs de Hoge Raad ingeschakeld, die op 10 mei uitspraak zal doen. Aan dit hoogste rechtscollege is de vraag voorgelegd of sociale vernieuwing mag worden gerealiseerd door middel van de slopershamer. Een negatief antwoord van de Hoge Raad zou betekenen dat de sloopplannen van de gemeente en Nieuw Amsterdam in gruzelementen liggen.
DEZE BEWONERS worden vertegenwoordigd door advocaat Henri Sarolea. ‘De mensen zijn misleid’, zegt deze. ‘De plannen zijn verkocht als sociale vernieuwing, maar in werkelijkheid spelen hele andere belangen. De Bijlmer is een toplocatie van internationaal niveau. Ik heb stukken in mijn bezit waarin staat dat de ING-bank plannen heeft ontwikkeld om de Bijlmerdreef tot visitekaartje voor het internationale bedrijfsleven om te toveren. Allerlei bedrijven uit Amerika zouden daarop afkomen. De Bijlmer is voor hen een gewilde plek. Denk alleen al aan de goede verbindingen met Schiphol.’
De advocaat haalt een passage aan uit het advies van de Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling, die in januari 1996 nog sprak van ‘een perfecte sociaal-economische ligging’. Volgens de gerechtsstukken die de advocaat heeft ingediend bij het kantongerecht zou een eventuele huuropbrengst van kantoorruimte na verkoop van de grond aan een projectontwikkelaar het vijfvoudige kunnen bedragen van het geld dat de huidige flats opbrengen.
Aan de Hoge Raad nu het oordeel of dat allemaal zo maar kan.
door Ramon MacDonald & Roy Wijks
